BADEM TARIMINA GENEL BAKIŞ
 
1. GİRİŞ
    Badem Anadolu’nun en eski meyve türlerinden birisidir. Ancak, ülkemizde bademe öteki meyve türleri kadar önem verilmemekte olup, genellikle tarlaların kenarında sınır ağacı olarak yetiştirilmektedir. Erken çiçek açan bir meyve türü olan bademde ilkbahar donları çiçeklere zarar verdiğinden badem ağaçlarından düzenli bir şekilde ürün alınamaması da ticari badem yetiştiriciliğinin gelişmemesinde önemli bir etkendir . Bunun sonucunda, ülkemizde kapama badem bahçelerinin sayısı yok denecek kadar az olup mevcut ağaçlarda da bakım işleri (sulama, gübreleme, ilaçlama ve budama) genellikle yapılmamaktadır.
    Ülkemizin artan ve giderek kentleşen nüfusunun gerek duyduğu badem talebi ülke içinden karşılanmadığından, başka ülkelerden badem ithal edilmektedir. İthal edilen iri, gösterişli ve kaliteli bademler yerli bademlere göre piyasada daha yüksek fiyatla satılmaktadır. Günümüzde bademin yüksek fiyat yakalaması meyve üreticilerini de badem yetiştirmeye teşvik etmektedir. Ancak, üreticilerin birçoğu modern badem yetiştiriciliği hakkında yeterli bilgiye sahip değildir. Badem yetiştiriciliğinin kendine özgü özellikleri iyi bilindiği takdirde ticari açıdan başarılı bir üretim yapılmaması için bir neden yoktur.

2.İKLİM               
Badem için, yazları kurak ve sıcak, kışları ılık ve yağışlı Akdeniz iklimi idealdir. Bununla beraber, odun kısmının kış soğuklarına dayanıklı olması nedeniyle, kış soğuklarının fazlaca olduğu yerlerde de yetişebilmektedir. Ağacının odun kısmı -20°C, -30°C'ye kadar soğuğa dayanabilir.
Çiçek tomurcuklarının kışa dayanıklılığı şeftali çiçek tomurcuklarından daha azdır. Ülkemizde kış soğuklarının fazla olduğu yerlerde ekonomik olarak badem yetiştiriciliği yapılamaz.
Kış dinlenme ihtiyacı diğer meyve ağaçlarına göre daha kısadır. +5°C' nin altında 90-400 saatlik bir soğuklama yeterlidir.
Badem yetiştiriciliği için, ilkbahar başlangıcındaki durgun olmayan hava şartları büyük önem taşır. İlkbaharda don olayları bakımından en kritik dönem çiçek ve körpe çağla dönemidir. Çiçeklenme zamanında -4°C, -5°C'ye dayanabilen çiçekler, körpe çağla döneminde -1°C, -0,5°C' lerde zarar görürler. Dona dayanım bakımından çeş itler arasında büyük farklar görülmektedir.

3.TOPRAK
Toprak istekleri bakımından seçiciliği fazla olmayan bir meyve türüdür. Hafif, derin, süzek ve alüvyal topraklarda iyi ürün verir. Bu gibi topraklarda kökler 3-5 m derine gider.

4.AĞAÇ ÖZELLİKLERİ

4.1 Ağaç :6-8 m boylanır. Bazı hallerde ağaçların yüksekliği 12 m'ye kadar boylanabilir. Yıllık dallar üzerindeki tüm tomurcuklar aynı mevsimde büyür ve ikinci dallar meydana gelmesi halinde ağaç yayvan olur. Badem ağaçları ortalama olarak 50 yıl kadar yaşarlar. 100 yaşma kadar yaşayan ağaçlara da rastlamak mümkündür.

4.2.Kök : Kazık kök tipindedir. Saçak kök az olduğundan fidanlar yer değiştirme sırasın da çok kayıplar verirler.

4.3.Yapraklar : Çeşitlere göre iri, orta iri ve küçüktür. Renk açık ve koyu yeşil arasında değişir. Yaprağın kenarları dişlidir.
4.4.Tomurcuklar : Çiçek tomurcukları, farklı yaştaki dallarla bunlar üzerindeki 2-13 cm uzunluğundaki buket denilen kısa meyve dalcıklarında bulunur.

5.TOPRAK HAZIRLIĞI
Toprak öncelikle derin olarak sürülür. Kuvvetli topraklarda dikim aralığı 8-9 m, zayıf ve az derin topraklarda ise 5-6 m olmalıdır. Ayrıca yağış miktarı azaldıkça, dikim aralıklarını artırmak gerekir. Kurak koşullarda bademlik kurulması, yerinde çöğür yetiştirip aşılamak sureti ile yapılır. Çöğürler ancak 2-3 yıl sonra aşılanabilecek düzeye ulaşırlar.

6.BAHÇE TESİSİ
Yetiştiricilerimizin büyük bir kısmı bademi tohumla üretmektedir. Diğer meyve türlerinde olduğu gibi, badem de aşı ile üretilir. Badem için en çok uygulanan aşı yöntemi bir yaşlı çöğürler üzerine durgun göz aşısıdır. Ancak, Datça yöresinde çoğunlukla sürgün göz aşısı yapılmaktadır. Ayrıca kıraç yerlerde bahçeye çekirdek (tohum) ekerek yerinde aşı yapma yoluna gidilebilir. Kalem aşısı da badem üreticiliğinde kullanılabilir. Yarma aşıdan ziyade kabuk altına yapılan çoban aşısı tercih edilmelidir.

7.Anaçlar

Badem : Badem çöğürleri, kireçli ve kurak şartlar için idealdir.
Şeftali : Bademe göre daha yüzeysel köklüdür ve daha kısa ömürlüdür. Erken meyveye yatar. Kireç oranı düşük yerlerde kullanılır. Nemotodlu yerlerde nemaquard anaç olarak kullanılmalıdır.
Erik : Su tutan, kök çürüklüğü ile bulaşık topraklarda kullanılır. Ancak tüm çeşitlerle uyuşması iyi değildir.
8.BAHÇELERİN KURULMASI
Badem çabuk gelişen bir meyve türü olduğu için sık dikimden kaçınılmalıdır. Bahçelerde kare dikim tercih edilmelidir. Meyilli arazide ise çapraz (kontur) dikim yapılmalıdır. Ağaçlar dikimi takip eden yaz aylarında birkaç kez sulanmalıdır.
Kışları soğuk geçmeyen bölgelerde fidan dikimi Ocak ayında yapılır. Soğuk bölgelerde ise Mart ayını beklemekte yarar vardır. Fidan çukurları 70-80 cm derinlik ve genişlikte olmalıdır. Dikilen aşılı fidanların aşı yerlerinin toprak içinde kalmamasına özen gösterilmelidir.
Badem çiçekleri kendine uyuşmazdır. Bu nedenle tozlayıcı başka bir çeşit olmadan bahçe kurulması halinde y^a hiç ürün alınmaz veya çok az ürün alınabilir. Bu nedenle esas çeşit ile birlikte 8-10 ağaca bir adet o çeşidi tozlayabilen çeşidin dikilmesi gereklidir.

9.MEYVE
Sert kabuklu meyveler grubuna girer. Olgunlaşmış ve kurutulmuş bademlerde dış yeşil kabuk kuruyarak kendiliğinden sert kabuktan ayrılır.

Bademler, kabuk özelliklerine göre 4'e ayrılır:
l .El bademleri :El ile kolayca kırılırlar.
2-.Diş bademleri :Diş ile kolay el ile zor kırılırlar.
3-Sert bademler: Çekiçle kolay, diş ile zor kırılırlar.
4.Taş bademleri: Kabuk ancak çekiçle kırılır.
10.BAZI BADEM ÇEŞİTLERİ

*Nonpareil: Kaliforniya'da (ABD) mevcut çeşitlerin en iyisi olarak kabul edilir. Ağacı kuvvetli ve verimlidir. Kabuğu ince, iç badem kalitesi yüksektir. İç randımanı % 60-70, çift badem oranı ise % 5-10'dur. Tozlayıcıları Ne plus Ultra ve Teksas çeşitleridir.

*Teksas: Kaliforniya'da (A.B.D.) yetiştiricilik açısından Nonpareil'dan sonra gelir. Ağacı çok kuvvetli, dış şartlara dayanıklı ve verimliliği yüksektir. Kabuğu yumuşak, iç badem kalitesi ortadır. İç randımanı %45-50, çift badem oranı ise %15-30'dur.
 
*Ne plus ultra: Ağacı orta kuvvette, verimliliği orta ile yeterli arasındadır. Kabuğu yumuşak ve açık renkli olduğundan özellikle kabuklu olarak satış için tercih edilen bir bademdir.
İç randımanı % 50-60, çift badem oranı ise % 15-30'dur.
GARRIGUES :
 
ÖZELLİKLERİ :
Orta-Geç Çiçeklenir. Verimli bir çeşittir. İç meyve ağırlığı 1.1 gramdır. Randımanı %29'dur. İkiz meyve yapmaz. Garrignes çeşidi ile döllenir.

NONPARIEL :
 
ÖZELLİKLERİ :
Geç çiçeklenir. İç meyve ağırlığı 1.2 gramdır. İkiz meyve oranı %' 4 dür. Randımanı %63 dür. Teksas ile döllenir
FERRAGNES :
 
ÖZELLİKLERİ :
Geç çiçeklenir. İç meyve ağırlığı 1.4 gram'dır.Randımanı %32'dir. İkiz meyve yapmaz. Ferraduel ile döllenir.

CRISTOMARTO :
 
ÖZELLİKLERİ :
İtalya orijinli bir çeşittir.Çiçek tomurcukları bir ve iki yaşlı dallarda oluşur.İç randıman %20-25 civarındadır.İkiz badem oranı %10-30 arasındadır.İç bademleri çok iri; kalitesi ortadır.Kabuğu serttir.

FERRASTAR :
 
ÖZELLİKLERİ :
Geç çiçeklenir.İç randımanı % 20-25 civarındadır.İkiz badem oranı % 8-10 civarındadır.Tozlayıcıları Ferragnes ve Ferraduel'dir.

YALTINSKI :
 
ÖZELLİKLERİ :
Geç çiçeklenir.İç meyve ağırlığı 1.4 gramdır.Randımanı %' 32'dir.İkiz meyve oranı %'44'dür.Prımorskı ile döllenir

12.  ÇEŞİT SEÇİMİ
    Ülkemizdeki mevcut badem ağaçlarının hemen hemen tamamını tohumdan yetişmiş ağaçlar oluşturmaktadır. Tohumdan yetişen ağaçlar genellikle erken çiçek açmakta ve bunların  meyve özellikleri de birbirinden farklı olduğundan standart bir üretim söz konusu olmamaktadır . Ticari badem yetiştiriciliğinde özellikleri bilinen ve tercihan geç çiçeklenen standart çeşitler kullanılmaktadır.
   . Bu çalışmalar sırasında Fransa kökenli Ferragnes badem çeşidinin geç çiçeklendiği, çok verimli olduğu, ikiz meyve yapmadığı, her yıl kararlı bir şekilde ürün verdiği belirlenmiştir. Bu bakımdan ana çeşit olarak Ferragnes çeşidi kullanılabilir (iç randımanı % 40). Ferragnes çeşidi meyve tutumu için karşılıklı olarak tozlanmalıdır. Ferragnes çeşidi, Ferraduel ya da Cristomorto çeşitleri ile karşılıklı tozlanmaktadır. Bademde tozlanmayı arılar sağladığından çiçeklenme döneminde bahçede mutlaka kuvvetli arı kolonileri bulundurulmalıdır.
    Son yıllarda hem geç çiçeklenen hem de kendine verimli, yani tozlayıcı çeşit gerektirmeyen yeni badem çeşitleri de geliştirilmiştir.

13.YETİŞTİRME TEKNİĞİ
        Badem bahçeleri verimli, derin ve geçirgen özellikli topraklara kurulmalıdır. Badem yetiştiriciliğinden tatminkar bir gelir elde edilmek isteniyorsa mutlaka sulama yapılmalıdır.

Kurak koşullarda badem hem çok geç meyveye yatmakta hem de az ürün vermektedir. Kurak koşullarda dekardan 70 kg, sulu koşullarda ise dekardan 200 kg iç meyve (sert kabuksuz) elde edilebilmektedir. Günümüzde ticari bir badem bahçesi 50 dekar ya da daha büyük alanda kurulmalı ve sulama, gübreleme, ilaçlama ile budama gibi bakım işlemleri eksiksiz bir şekilde yerine getirilmelidir. Ülkemizde anaç olarak badem çöğürü kullanılmakla birlikte, badem x şeftali melezi olan GF 677 anacı üzerindeki badem ağaçları kuvvetli gelişmekte, 3. yaşından itibaren meyveye yatmakta, bol ürün vermekte ve kireçli topraklarda kloroz göstermemektedir.
    Badem bahçesi tesis edilirken sıra arası uzaklıklar 5-7 metre, sıra üzeri uzaklıklar 4-6 metre arasında olabilir. Meyveler elle toplanıyorsa ağaçların alçaktan (40 cm) dallandırılması yararlı olacaktır. Derim için mekanik sarsıcılar kullanılacak ise ilk dal 60-80 cm’den başlayacak şekilde fidanlar terbiye edilmelidir.

14.YILLIK BAKIM İŞLERİ
Dikilen fidanların tepesi 70-80 cm'den vurulur. Dikimi müteakip yaz budaması mutlaka yapılmalıdır.
Badem ağaçları genellikle modifiye lider veya goble şekillerine göre terbiye edilirler.
Sulama :
 Ülkemizde badem yetiştiriciliği kuru şartlarda yapılır. Ancak, sulandığı taktirde verim 2-4 kat artmaktadır.
Gübreleme : Badem bahçelerine her yıl azot takviyesi yapılmalıdır. Uygulanacak olan azot, fosfor, potasyum ve diğer mikro elementlerin miktarı ise yapılacak toprak ve yaprak analizi sonucunda en doğru şekilde belirlenir.
Hasat : Meyveler iyice olgunlaştıktan ve dış kabuk kavladıktan sonra hasada başlanmalıdır. Dış ülkelerde makine ile hasat da yapılmaktadır.

15.BADEM YETİŞTİRİCİLİĞİNDE TOZLANMANIN ÖNEMİ
 
    Ticari badem çeşitlerinin çoğu kendiyle uyuşmaz . Bir başka deyişle bir badem çeşidi kendi çiçek tozlarıyla tozlandığı zaman ticari anlamda ürün vermez. Badem bahçelerinden bol ürün alabilmek için en az 2-3 çeşidin çiçeklerinin “karşılıklı olarak” tozlanması esastır. Badem ağaçlarında karşılıklı tozlanan çiçek sayısının az olması meyve verimini çok azaltmaktadır. Özellikle, geniş badem bahçelerinde çiçeklenme zamanında ağaç sıralarının çiçek duvarı oluşturması, arıların öteki çeşitten ağaç sıralarına gitmemelerine, sadece sıra üzerlerinde aynı çeşide ait ağaçları ziyaret etmesine yol açmaktadır . Bu yüzden ticari badem yetiştiriciliğinde belki de en önemli husus başarılı bir tozlanmanın sağlanmasıdır.
 
     Badem ağaçlarının tozlanması aşağıdaki faktörler tarafından etkilenmektedir:
a)  Çeşitlerin çiçeklenme dönemlerinin çakışması
b)  Çeşitlerin çiçek tozlarının karşılıklı olarak uyuşur olması
c)  Karşılıklı tozlanma için çeşitlerin bahçe içinde yerleştirilme şekli
d)  Bahçedeki arı kolonisinin kuvveti
e)  Çiçeklenme dönemindeki hava koşulları
 
            ÇEŞİTLERİN ÇİÇEKLENME DÖNEMLERİNİN ÇAKIŞMASI:
Bahçedeki badem çeşitlerinin çiçeklenme dönemleri birbirleriyle çakıştığı zaman ürün miktarı en yüksek düzeyde olmaktadır. Mevcut badem çeşitlerinin çiçek açma dönemleri arasında bir ay kadar farklılık bulunmaktadır. Bu nedenle çeşit seçerken çiçek açma zamanları birbiriyle büyük ölçüde çakışanları seçmek başarılı bir tozlanmanın gerçekleşmesi  ve dolayısıyla iyi meyve  tutumu için gereklidir. Badem çeşitleri erken, orta ve geç çiçeklenenler olarak gruplandırılmaktadır. Ülkemizde ilkbahar donları dikkate alınarak özellikle geç çiçeklenen çeşitleri (Ferragnes, Ferraduel, Cristomorto, vb) seçmek gerekir. Eğer bir çeşit çiçeklenmesinin tamamlayarak yapraklandığı zaman öteki çeşit henüz uyanmamış ise ürün almak olanaksızlaşır.
            Ülkemizde çok tanınan ve ince kabuklu meyve veren Nonpareil çeşidine tozlayıcı olarak kullanılan Texas çeşidi, Nonpareil'den yaklaşık 1 hafta sonra çiçek açmaktadır. Bu durum, Nonpareil çeşidinin az ürün vermesinin nedeni olabilir .

            KARŞILIKLI TOZLANMADA UYUŞMAZLIK:
Bazı badem çeşitleri öteki bazı çeşitlerle karşılıklı tozlanmada uyuşmazlık gösterebilir. Bu nedenle çeşitleri seçerken aralarında karşılıklı uyuşmazlık olmamasına dikkat etmek gereklidir.
 
            ÇEŞİTLERİN BAHÇE İÇİNDE YERLEŞTİRİLME ŞEKLİ:
Badem üzerinde çalışan araştırıcıların hemen hemen hepsi de az meyve tutumunun esas nedeninin, ağaçların karşılıklı olarak iyi bir şekilde tozlanmaması olduğunu bildirmektedir. Birbiriyle karşılıklı olarak tozlanan çeşitleri yan yana birer sıra olacak şekilde (ardışık) yerleştirmek ağaçların çok daha iyi bir şekilde tozlanmasını sağlayacaktır .Çeşitler böyle ardışık dikildiğinde arılar uçuş sürelerinin yaklaşık ¼’ünü de yandaki sıralara harcamaktadır
 
 sıraların yönü
İki badem çeşidinin ardışık olarak dikimi
A
B A B A B A
 
A B A B A B A
 
A B A B A B A
 
A B A B A B A
 
A B A B A B A
 
A B A B A B A
 
A B A B A B A
 
A B B B A B A
 
           
 
 
  sıraların yönü
Üç badem çeşidinin ardışık olarak dikimi
A B C A B C A
A B C A B C A
A B C A B C A
A B C A B C A
A B C A B C A
A B C A B C A
A B C A B C A
A B C A B C A
 

 Not: Bu dikim sisteminde bir çeşide ait ağacın (kırmızı ile gösterilenler) yan sıralarda yer alan öteki iki çeşidin ağaçlarından tozlanabileceğine dikkat ediniz.
 
            BAHÇEDE ARI KOLONİSİ BULUNDURULMASI :
 Badem bahçelerinde bir çeşitten ötekine çiçek tozu taşınması esas olarak arılar tarafından gerçekleştirilmektedir. Bademin çiçek tozu rüzgarla taşınmadığından tozlanma için rüzgarla taşınma dikkate alınmaz. Arıların çalışması çevre koşullarıyla çok yakından ilişkilidir. Arılar hava sıcaklığı 12ºC’nin üzerine çıktığı zaman uçmaya başlamaktadır.  Arılar yağmurda ya da kuvvetli esen rüzgarda ( 24 km /s) uçmamaktadır. Kapalı havalarda da arı aktivitesi azalmaktadır . Arı kolonilerinin kuvvetli olması çok önemlidir. Zira bademin çiçek açtığı erken ilkbahar döneminde havalar genellikle serin ya da yağmurludur. Kuvvetli kolonilerde bir kovan içinde 8 çerçeve bulunmalıdır.
            Bal arıları çiçekleri dolaşırken çiçek tozları vücutlarına yapışır ve başka çeşidin çiçeklerine gittikleri zaman da bu çiçek tozlarını çiçeklerin dişicik tepesiyle temas etmesini  sağlayarak çiçek tozlarını taşınmasını sağlar. Arılar daha çok bir çeşidi ya da aynı zamanda çiçek açan ağaçların çiçeklerini gezme eğilimi vardır. Bu durum karşılıklı olarak tozlanan farklı çeşitlerin bahçe içindeki konumlarının önemini daha da artırmaktadır.  Badem çiçeği aslında arılar için çok cezbedici olup yağmurlardan  ya da rüzgarlardan sonra petaller dökülse bile, nektar arayan bal arılarını çekebilirler.
            Arı kovanları sabah güneşini alacak açık alanlara yerleştirilmelidir. Kovanların ağızları rüzgara açık olmamalıdır. Arıların badem çiçeklerini daha fazla gezmelerini teşvik etmek için kovanların etrafındaki ve özellikle de çiçek açan otların temizlemesi yararlı olur. Badem bahçelerinde iyi bir tozlanma için 10 dekara 5-8 adet arasında kovan yerleştirilmelidir.
 
            ÇİÇEKLENME DÖNEMİNDEKİ HAVA KOŞULLARI:
İlkbaharda ağaçların çiçek açtığı dönemde havalar iyi gittiği zaman bademden bol ürün alınır. Hava koşulları uygun olmadığı takdirde arılar çiçek tozu taşımayacağı için ürün alınamaz. Özelikle, açmış olan çiçeklerin soğuklardan zarar görmesi üreticiler için bir yıkımdır. Bu nedenle, ilkbahar donlarının sık sık görüldüğü yerlerde badem bahçeleri kurulmamalıdır. Don olaylarının çok sık görülmediği yerlerde bile bazı tedbirli üreticiler, eğimli arazilerde bahçe kurarak don gerçekleştiğinde soğuk havanın bahçeden akmasının ve böylece çiçeklere zarar vermemesini sağlamaya çalışmaktadırlar.
            Badem çiçeklerinin başçıkları (anter) 18ºC’den yüksek sıcaklıklarda patlayarak içindeki çiçek tozları saçılır. Ancak, sürekli yağan yağmurlarda başçıklar geç patlayabilir, saçılmış olan çiçek tozları yıkanabilir, çiçek tozları patlayabilir ya da dişicik tepesindeki sıvı seyrelerek çiçek tozlarını çimlenmesi engellenebilir.
            Badem çiçeklerinin dişicik tepesi (stigma) çiçeklenmeden sonra 3-4 gün süreyle çiçek tozlarını kabul eder. Serin havalar bu süreyi biraz uzatabilir; sıcak havalar ise biraz kısaltabilir. Çiçek tozlarının yüksek oranda çimlenmesi için hava sıcaklığının 10-20 ºC’nin arasında olması gereklidir. Çiçek tozları dişicik tepesine konduktan yaklaşık 1 saat sonra çiçek tozu çim borusu dişicik borusuna (stil) girer. Çiçek tozu çim borusu dişicik borusu içinde 20-30 ºC dereceler arasında çok hızlı bir şekilde uzar. 15 ºC’den az sıcaklıklarda çiçek tozu çim borusunun uzaması yavaşla,  30 ºC’den sonra da patlayarak zarar görür.
            Çiçek tozu çim borusu yumurtalığa 96-120 saatte ulaşır. Böylece çiçekler tozlandıktan yaklaşık 8 gün sonra döllenme tamamlanır. Genellikle çiçekler açtıktan sonra ne kadar kısa sürede tozlanırsa, döllenme ve meyve tutumu şansı o kadar artmaktadır
 
            Sonuç olarak, mevcut ticari badem çeşitlerimizden meyve almak için karşılıklı tozlanan çeşitlerin seçimi ve bunların bahçe içindeki dağılımı büyük önem taşımaktadır. Son yıllarda kendiyle tozlanan çeşitler de geliştirilmiştir (Lauranne, Guara vb.). Böylece tek çeşitle geniş bahçeler kurma olanağı doğmuştur. Henüz üzerinde araştırmalar yapılan bu çeşitlerle ileride kurulacak olan bahçelerde verim büyük ölçüde garanti altına alınabilecektir. Ancak, ister karşılıklı tozlanan çeşitlerden kurulsun, ister kendiyle tozlanan çeşitlerden kurulsun çiçek tozlarının taşınması için bahçelerde bol miktarda arı bulundurulması ticari badem yetiştiriciliğinin vazgeçilmez koşuludur.